Akhlaaqda Halkee Baa Asal U Ah? (Qaybtii 2-aad)

Qore: Cabdisaciid Cabdi Ismaaciil-Sismail42Cabdi

Siday ahaaataba, doodda ku saabsan diimaha iyo damiirka waxaan xasuustay kaddib markaan dhawaan akhriyey saddexda buug ee kala ah;

  • The Book of Negroes (buugga daabacaaddiisa Maraykanka waxaa cinwaan looga dhigay “Some one Knows my name”) ee uu qoray Lawrence Hill
  • Guri Samada ku Yaal (= A House in the Sky: A Memoir of a Kidnapping That Changed Everything) ee ay qoreen Amanda Lindhout iyo Sara Corbett
  • Socdaalkii Dheeraa Ee Guriga (A Long Walk Home: One Women’s Story of Kidnap” ee ay qortay Judith Tebbutt.

Saddexda buug waxay wadaagaan in saddexduba ka hadlayaan dhib qabsaday saddex gabdhood (Aminata oo ah gabadha buugga hore sheekadadeeda tebinayo, Amanda oo buugga labaad ka hadlayo dhibkii qabsaday iyada iyo wadeygeed Nigel Brennan, iyo Judith oo buugga saddexaad ku saabsan yahay).

Waxayse saddexda buug ku kala duwan yihiin in kan hore uu yahay sheeko samays ah (=fiction), inkasta oo ay cuskantahay dhacdooyin taariikh ah, oo dukumiintiyo la helay laga tix raacay. Halka labada buug ee kale ay xanbaarsan yihiin dhacdooyin dhab ah, oo dadkii ay qabsadeen qudhoodu ay ka warramayaan.

Aminata, Amanda iyo Judith saddexdaba silic iyo saxariir badan ayaa lagu markaday, dadka dhibka ku markadayna waxaa ku jira qaar ehlu diin ah. Diimahooduna kala duwan yihiin, oo isugu jiraan Yahuud, Kirishtaan iyo Muslim intaba.

Tusaale ahaan, Aminata Diallo waxay ahayd gabar Afrikaan ah oo ku dhalatay tuulo la yiraahdo Bayo, oo Galbeedka Afrika ah. Waxaana dhalay qoys Muslim ah. Iyada oo 11 jir ah ayaa habeen madow tuuladoodii waxaa soo weeraray duulkii addoonta ka ganacsan jirey. Waxay dileen labadeedii waalid, iyadana addoon ahaan bay u qafaasheen.

Waxaa laga tillaabiyey badda Atlantika, waxaana lagu rogey mid ka mid ah dekedaha qaaradda cusub (=Amerika). Halkaasna waxay ku silcaysey hillaaddii muddo afartan dabshid ah. Halgan dheer oo ay ku mutaysatay in lagu tilmaamay in ay tahay “haweenaydii ugu kartida badnayd ee aan abid arko/the most capable women I have ever seen”kaddib, waxay dib u heshay xorriyaddeedii, waxayna go’aansatay in ay ka wardoonto dhulkii ay eheladeeda ku ogayd.

Waxay tagaysaa deegaanka gadaal danbe loo bixiyey Freetown. Markay halkaa gaartana waxay dadaal badan ku bixinaysaa sidii ay ku heli lahayd cid dhulka kala taqaan, oo gacan ka siisa sidii ay ku gaari lahayd tuuladii ay reerkooda ku ogayd. Ugu danbayntiina, waxaa la barayaa nin magaciisa la yiraahdo Xasan, kana mid ah ragga addoonta ka ganacsada, oo loo sheegay in uu dhulka aad u yaqaan, waxayna ku heshiinayaan in ay lacag badan siiso si uu u geeyo dhulka ay doonayso. Arrinkaas oo ka dhignaa waraabe hilib ku raro!

Xasan waa nin afrikaan ah oo yaqaan dhulka iyo afka looga hadlo deegaankii Aminata reerkoodu degi jireen, waxayna u badinaysaa in ayba isku qabiil yihiin. Waa muslim salaad jecel, oo dhib kasta oo jira aan marna salaadi waqtigeedii la dhaafayn. Iyada oo ay sidaa tahay, haddana si la mid ah sida uu salaadda uga fekero ayuu wuxuu uga fekeraa qiimaha ay bixi karto Aminata haddii uu geeyo seyladaha dadka lagu iibiyo. Ugu danbayntiina, wuxuu go’aan ku gaarayaa in uu iibiyo marka ugu horraysa ee uu la kulmo cid ka iibsata. Hayeeshee, Aminata oo garatay dabinka uu la damacsan yahay, isaga iyo shaqaalihiisii oo hurda bay habeen madow ka dhuumanaysaa, oo duur cidlo ciirsi la’ ah nafta ku biimaynaysaa. Adiguba caqlaad leedahaye carar maxaa dhaama!

Guud ahaan, muddada afartanka sano ka badan ee Aminata ay rafaadayso dadka dhibaya iyo kuwo gacanta u fidinaya labaduba waa ku kala duwan yihiin afka, diinta iyo midabka intaba.

Dhanka kale, Amanda waa gabadhii u dhalatay dalka Kanada ee bishii Agoosto ee sannadkii 2008dii iyada iyo nin ay saaxiib ahaayeen lagu afduubay magaalada Muqdisho, muddo 15 bilood ahna maxbuus u ahayd burcaddii afduubatay. Judith iyaduna waa haweenaydii u dhalatay dalka Ingiriiska ee burcadda Soomaaliyeed ka afduubeen magaalo xeebeedda Mambasa sannadkii 2011, muddada lixda bilood ka badanna Soomaaliya la haystaha ku ahayd.

Amanda raggii afduubay waxay u sheegeen in ay yihiin mujaahidiin u taagan in ay dalkooda iyo diintooda ka xoreeyaan Itoobiyaanka iyo gaalada kale ee ku soo duulay. Dhab ahaantiise, ikhyaartu diin jiris ma ahayn, balse doollar jiris bay ahaayeen. Xaqiiqadaasna Amanda waxaa si cad farta uga saaray wiil ka mid ah raggii ay u afduubnaayeen, oo ay magaciisa ku sheegtay Xasaam. Xasaam oo ay ku tilmaantay in uu ahaa wiil quraanka ku fiican, sidaa darteedna burcadda salaadda ka bixin jirey, wuxuu Amanda ku yiri: “Arrinku waa beeso, Islaam ma aha/ It is money, not Islam”.

Arrimaha ka maragkacaya in xaajadu xoolo raadis ahaydna waxaa ka mid ah in Amanda kaddib markay aragtay sida raggaani dhaqan diineed u muujinayaan, ay istustay in haddii ay islaamnimo sheegtaan ay xaaladdooda wax iska beddeli karaan, oo la sii dayn doono ama ugu yaraan si wanaagsan loola dhaqmi doono. Waayo, sida ay la tahay muslimiintu waa walaalo aysan bannaanayn in ay af iyo addin toona wax dhib ah isaga geystaan.

La mood noqonse wayday! Oo islaamkii Amanda iyo saaxiibkeed Nigel ay afka ka sheegteen, wax jixinjixa ugama helin burcaddii ay u qafaalnaayeen. Waxayse qirtay in musxafkii loo keenay iyo quraankii la barayey ay u ahaayeen daawo xagga maanka ah. Waayo, waxay heshay wax ay akhriso, oo waqtiga isku dhaafiso, welwelkana wax yar isku illoowsiiso. Waxaa intaa u dheeraa, in iyada iyo saaxiibkeed oo labo qol ku kala xirnaa ay baalashii kitaabka quraanka u adeegsadeen in ay farriimaha isku dhaafsadaan. Sidoo kale, waxay sheegtay in wardiga salaadda kaddib la akhriyo ee ah Subxaanallaah, Alxamdulillaah, Allaahu Akbar ay booskiisa ku beddelatay wardi ay nafteeda kula dardaarmayso, oo ah in ay boqol jeer ku celceliso erayga “adkayso, adkayso, adkayso, waad awooddaaye adkayso, ….!”.

Sida Amanda buuggeeda ku xusayso ragga afduubay diinta waa jecel yihiin. Salaadaha aad bay ugu dadaalaan, salaadda Jimcada dhar dhaqan oo qurxoon bay u qaataan, meel walba masaaxif quraan baa u waran, Isniinta iyo Khamiista waa soomaan, subaca iyo quraan akhriska afka kama qaadaan, hadalkooda oo dhammina waa waano iyo wacdi.

Amanda hooyadeed waxay sheegtay in ay saraakiishii Kanada ee la socoshada xaaladda gabadheeda u xilsaarnaa ay u sheegtay in ay ka welwelsan tahay in gabadha la qabsado (=kufsado). Saraakiishiina ay niyadda ugu qaboojiyeen in muslimiinta mukhlisiinta ah agtooda qabsashadu ka tahay denbi dilka ka daran.

Laakiin dhanka kale, marka laga yimaado denbiga ay ka siman yihiin ragga afduubka geystay ee ah in ay doonayaan in ay bani’aadam ka mushtaraan, ninka Amanda sida joogtada ah u kufsanayaa waa macallinkii quraanka barayey. Waa nin wax badan ku canaantay quraan ay si khaldan ugu dhawaaqday ama dhakhsihii la rabay ay ku qaybi weydey. Waa nin marar badan ku eedaynaya in aysan muslim wanaagsan ahayn, sababtuna ay tahay in ay been sheegtay. Waa nin jihaadka jecel, diyaarna u ah in uu dhakhso u shahiido.

Amanda iyada oo tilmaamaysa xaaladdeedii markii ugu horraysay ee kufsiga loo gaystay, waxay sheegtay in kufsigu: “tog dhex dhigay qofkii ay markaas noqotay iyo kii ay markaas ka hor ayahd making a gulch between me and the person I’d been”.

Kaaga daranta, kolka ay dhibka qabsaday u sheegto ninka dhallinta xukuma, oo ay ku tilmaantay in uu ahaa nin ladnaani ka muuqatay, una sheegay in uu dunida kale soo arkay, oo tusaale ahaan uu dalka Jarmalka muddo ku noolaa, isla markaana uu ahaa nin dhaqan diin ka muuqdo, oo astaanta sujuudda salaaddu ay wajiga uga taal. Halkii ay danqasho iyo wax qabad ka filaysey, intuu musxafka quraanka soo qaato, oo kala furo ayuu aayad farta ugu fiiqayaa, isaga oo u sheegaya in ay aayaddaas akhriso.

Aayadaha uu u sheegayo in ay akhriso waa aayadaha ay ka bilaabato suuradda al-Mu’minuun ee oranaya:

Waxaa dhab ahaan u liibaanay mu’miniinta

Ah kuwa salaaddooda ku khushuuca

Oo ah kuwa hadalka macno darrada ah ka jeesta

Oo ah kuwa bixiya sakada

Oo ah kuwa ilaaliya xubnahooda taranka

Haweenkooda iyo waxay hanatay gacantooda mooyee, laguma dagaalo taas.

Ninkaan oo ay gabadhu sheegtay in magaciisa loogu sheegay Maxamed, balse iyagu ay u bixiyeen Donald Trump -(waxay ku sammiyeen maalqabeenka Maraykan ah, ee hadda madaxweynaha u sharraxan. Waayo waxay la ahayd inuu ka mid yahay ragga mashruuca afduubkooda maalgelinayey)-, nuxurka farriinta uu doonayo inuu gabadha ka dhaadhiciyaa waa in kufsigeedu yahay arrin diinta Islaamku ay bannaysay, oo aan lagu danbaabayn.

Maxamed waa burcad fiqi duurre ah, waxayna la tahay in gabadhu tahay addoon la soo qabsaday, ayna soo hoos galayso Milku-yamiintii diintu bannaysay wax u doonashadooda. Amanda waxay sheegtay in ay liqi kari waydey in Maxamed oo ay waayo-aragnimo ku tuhmaysey uu quraanka u macneeyo sida kurayda yar-yar ee u shaqeeyaa ay u qaataan. Waxayna hoosta ka xarriiqday in xataa Injiilku dhib badan gaysanayo haddii loo macneeyo sidii qarniyo ka hor loo macnayn jirey.

Si ka duwan xaaladda Amanda, Judith Tebbutt marka ay ka hadlayso xiriirkii iyada iyo raggii afduubay waxay sheegtay in inkasta oo dayac iyo darxumo badan la baday, dhawr jeerna loogu hanjabey in la dilayo haddii lacagta maxadfurashada dhakhso loo bixin waayo, haddana aysan ka cabsanayn in nafteeda dil iyo faroxumayn toona loogu geysto. In xaalku sidaa noqdana waxay ku macnaysay in ragga haystey ay u arkayeen walax lacag joogta, oo haddii la waayo, lacagtii ay joogteyna la weynayo. Waxay tiri: “Waxaan dareemay in ay ii arkaan sidii in aan ahay walax ay lacag ka samayn karaan. Dhab ahaantii wax dan ah qof ahaan iyo dumar ahaan toona iigama aysan lahayn. Haba ka yaabin!”.

Amanda iyo Nigel waxay ka baxsadeen burcaddii haysatay, waxayna maciin bideen masjid ku dhawaa gurigii lagu hayey. Masjidka waxaa joogey rag badan oo salaad duhur u yimid. Amanda iyo saaxiibkeed markii ay calaacaleen oo ay codsadeen in la badbaadiyo, waxaa loo sheegay in la badbaadinayo. Hase ahaatee, kolkii burcaddii masaajidka ugu soo gashay, ee ay ka jiiteen masaajidka dhexdiisa, ma jirin cid far dhaqaajisay ama xataa diir-nax muujisay, oo aan ka ahayn hal qof oo dumar ah. Haweenaydaas oo iyada oo xijaaban masaajidka u soo gashay si ay dadkaas u badbaadiso, hiil iyo dadaal badan bay muujisay, laakiin burcaddii ayaa u itaal sheegtay, mana aysan helin cid dagaalka la gasha. Iska daa in ay hesho cid dagaalka la gasha e, raggii masaajidka joogey iyo kuwii guryaha ka soo baxay qaarkood burcadda ayay taageero u muujiyeen.

Judith iyaduna buuggeedda waxay ku xustay in muddadii ay la haysta ahayd ay mar xoogaa faraxday. Sababta ay la faraxdayna waxay ahayd in haweenay burcadda raashinka u karin jirtey oo magaceeda ay ku sheegtay Aamino, ay maalintii dhalashadeeda ku beegnayd ay u keentay sanbuus iyo dhalo Sprite ah, markii ay ka tagayseyna ay hab siisay (Amanda qudheedu waxay marar badan xustay dareenkii ay nafteeda uga tageen arrimo yar-yar oo ay ka mid ahaayeen; cad kalluun ah, koob shaaha iyo qalin ay waqtiyo kala duwan qarsoodi ahaan ugu keeneen Jamaal iyo Xasaam oo ka mid ahaa wiilashii waardiyeyn jirey). Sida la ogyahayna, qiimaha haddiyaddu kuma xirna sicirka ay suuqa ka joogto, balse waxay ku xiran tahay nuxurka iyo dareenka ay xanbaarsan tahay.

Dhanka kale, ragga Soomaaliyeed ee Judith saygeedii (Mr. David) diley, iyada afduubay, silic iyo saxariir ku markaday, ugu danbayntiina lacagta madaxfurashada ah ku soo daayey -(buugga laguma sheegin tirada lacagta la bixiyey, cidda bixisay iyo qaabka loo bixiyey toona, waxa keliya oo lagu xusay in arrinkaasi uu sir yahay) – waa muslimiin diintooda jecel, kuna faana. Waa rag aan oggolayn in salaadi ka tagto duruuf kasta oo ay ku sugan yihiin. Ma jecla in ay arkaan xubin ka mid ah jirka haweeney ajanebi ka ah, oo tusaale ahaan Judith waxay si joogto ah ugu khasbayeen in ay xijaab xirato, oo xataa aan la arag qayb timaheeda ka mid ah. Dhibka ay sida ba’an uga cabatayna waxaa ka mid ah qolalkii mugdiga iyo kulaylka badnaa ee ay ku xirnayd iyada oo xiran xijaab kulaylkii dabeecadda mid kale ugu sii daray.

Ragga sidaa u diin jecel marna ma milicsan xadiiska nebiga (SCW) laga wariyo ee yiraahda: “Dad waxaa u shar badan kan dadka iibiya/ شر الناس من يبيع الناس”.

Waxaana xusid mudan, in habdhaqankaani uusan ku gaar ahayn ragga Aminata, Amanda iyo Judhith afduubay, balse uu yahay mid ay wadaagaan burcadda badankoodu Soomaali iyo ajaanib, muslim iyo qeyrkood. Waxaana muuqata in marka ay is-qabtaan mabda’a iyo jeebku, in dadka badankoodu ay jeebka ka horraysiiyaan diinta iyo damiirka.

Amanda Lindhout waraysiyadii ay saxaafadda siisay midkood, iyada oo ka hadlaysa raggii afduubay ee jirrabka ba’an mariyey, waxay tiri: “ Waa bani’aadam leh sheekooyin xanuun badan oo soo maray. Sheekooyinkaasi sina denbiyadooda ugama beriyeeli karaan, balse waa miro ka dhashay dhaqanka gacan-ka-hadalka/ They’re human beings with painful stories of their own. It doesn’t make them innocent by any means, but they’re products of a culture of violence.”

Amanda waxay xustay in habeen Cabdullaahi kufsanayey, naf iyo nololna ay ka quusatay, ay ku fekertay in inta ay dafto qorigiisii oo dhulka yiil, ay xabbad oodda uga qaaddo, balse ay judhiiba xasuusatay sheeko uu Cabdullaahi horay ugu sheegay oo muujinaysa dayacii iyo darxumadii uu ku soo koray, markaana ay nafteeda ku dajisay in ay sidii ruux jirran oo caawimaad u baahan ay u aragto, ulana dhaqanto.

Markaan erayadaas Amanda akhriyey, waxaan xasuustay erayo aan mar hore ka akhriyey buug uu qoray qoraa Sacuudi ah, oo magaciisa la yiraahdo Maxamuud Taraawri, mar uu ka hadlayey Carabtii batroolka ka hor dhici jirtey muslimiinta Maka iyo Madiina xajka ugu socda. Erayada Taraawri ku qoray buuggiisa “Maymuuna “ ee uu tilmaanta uga bixiyey Carabtii xujeyda dhacaysey waxay ahaayeen: “ Waa muslimiin, muuminiintuna waa walaalo,… balse waxay ahaayeen jaahiliin gaajaysan… jahliga iyo gaajaduna naf iyo diinba waa dulleeyaan!”

Hadal iyo dhammaantiis, diinta iyo akhlaaqda waxaa ka dhexeeya xiriir xoog badan, laakiin marna ma aha sidii mataano uurka hooyadood ka soo baxay iyaga oo isku dheggan oo kolka mid dhinto ay khasab tahay in kan kalena uu raaco. Ruuxda diintu waa in Alle la jeclaado, uunkiisana ammaan la siiyo. Waana in la ogaadaa in nebiga (NNKH) loo soo diray si uu Bilaal iyo saaxiibbadi ugu gargaaro, balse aan loo soo dirin si uu Alle ugu gargaaro. Waayo, gargaarka dhabta ah ee Alle loo fidiyaa waa kan uunkiisa loo fidiyo. Khaliifkii Cumar bin Khaddaab (RC) waxaa laga wariyaa in uu yiri: Dadka Alle ugu yeera idinka oo aammusan. Waxaa la weydiiyey sidee bay ku suuroobaysaa in aan dadka Alle ugu yeerno annaga oo aammusan? Wuxuu yiri: Akhlaaqdiinna!! Cumar ka horna, nebigu (NNKH) wuxuu noo sheegay in diintuba tahay akhlaaq iyo dhaqan wanaagga, oo nebigu wuxuu yiri: “Diintu waa akhlaaq wanaag /Addiinu Xusnu al-khuluq!” iyo “Diintu waa dhaqan wanaag/Addiinu mucaamala ama xusnu mucaamala”.

Cabdisaciid Cabdi Ismaaciil

Sismail42

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s